Cạnh tranh loại 'dầu mỏ của thế kỷ 21'

Bán dẫn là trái tim của ngành công nghiệp chế tạo, có vai trò quyết định với các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo. Loại "dầu mỏ của thế kỷ 21" này đang mở ra một trong những cuộc cạnh tranh lớn nhất giữa các nền kinh tế. Trong bối cảnh thế giới hiện nay, cạnh tranh bán dẫn đã vượt khỏi lãnh địa của một cuộc cạnh tranh công nghệ đơn thuần. Cuộc chiến này đang có bước ngoặt nào? "Nút cổ chai" trong cuộc chiến này ở đâu? TS Phạm Sỹ Thành và TS Nguyễn Tuệ Anh, hai tác giả cuốn sách Chiến trường bán dẫn: Cạnh tranh chiến lược và tự chủ đổi mới sáng tạo của Trung Quốc thế kỷ 21 đã chia sẻ với Tri thức - Znews nhiều góc nhìn về cuộc chiến bất phân thắng bại này. Cuốn sách mới đạt giải B, Giải thưởng Sách Quốc gia lần VIII năm nay.

Cuộc chiến với nhiều "vũ khí"

- Theo quan sát, cuốn sách của hai anh chị có nhiều khác biệt với các cuốn sách cùng chủ đề trên thị trường. Anh chị có thể giải thích rõ hơn ý tưởng bao trùm của cuốn sách?

- TS Phạm Sỹ Thành: Thực tế thì sự khác biệt lớn nhất của cuốn sách với các cuốn sách khác cùng chủ đề (chẳng hạn cuốn Chip War của Chris Miller) là chúng tôi tập trung vào khía cạnh chính sách ngành (industrial policy) trong khi các cuốn khác hoặc tập trung vào mặt công nghệ hoặc tập trung vào mặt lịch sử. Một phân tích đầy đủ về các công cụ chính sách đã được các trung tâm bán dẫn toàn cầu sử dụng để xây dựng lên mạng lưới sản xuất bán dẫn của mình là điều khác biệt lớn nhất của cuốn sách này.

Ngoài ra, cuốn sách còn bắt nguồn với ý tưởng bao trùm nhằm trả lời hai câu hỏi: (i) Trung Quốc liệu có thể vượt qua các nút cổ chai (choke-point) về công nghệ bán dẫn mà Mỹ đã tạo ra hay không, (ii) Sức mạnh thực sự của Mỹ trong lĩnh vực bán dẫn là gì? - TS Nguyễn Tuệ Anh: Khi bàn về ý tưởng cuốn sách, chúng tôi đã nhìn nhận về tính thời điểm của một cuốn sách nghiên cứu về chính sách, và tính kinh tế chính trị của ngành công nghiệp sản xuất bán dẫn và cũng tìm hiểu thấy một lỗ hổng trong các tác phẩm xuất bản cho công chúng về chủ đề này. Và đó cũng là động lực và định hướng cho việc viết cuốn sách như vậy.

 

- Có lý do đặc biệt nào khiến hai tác giả gọi lĩnh vực này là "chiến trường"?

- TS Phạm Sỹ Thành: Gọi là chiến trường bởi vì ngày nay, cạnh tranh công nghệ không diễn ra theo cách thông thường trước đây - nơi các đối thủ của nhau vừa phải tìm cách tạo ra công nghệ vượt trội nhưng cũng vừa có thể hợp tác với nhau. Cạnh tranh công nghệ hiện nay không còn như vậy, nó bao gồm sự loại trừ nhiều hơn sự phối hợp. Công nghệ tiên tiến ngày nay bị các quốc gia chủ chốt coi là một phần của an ninh quốc gia, vì vậy cạnh tranh công nghệ đồng thời là cạnh tranh về đảm bảo an ninh và sự sinh tồn. Nó có dáng dấp của cạnh tranh về vũ khí hạt nhân thời Chiến tranh Lạnh hơn là một cạnh tranh của công nghệ dân dụng.Gọi là chiến trường vì nó có đủ bên tham gia, vũ khí sử dụng - các công cụ cưỡng chế công nghệ mà Mỹ và Trung Quốc sử dụng qua lại - chẳng hạn các lệnh cấm xuất khẩu, các danh sách thực thể, các chế tài.

- Cuộc cạnh tranh này đi kèm những cơ hội gì?

- TS Phạm Sỹ Thành: Bán dẫn là trái tim của ngành công nghiệp chế tạo hiện đại. Nó thậm chí còn quyết định các công nghệ tương lai như trí tuệ nhân tạo. Cơ hội theo tôi chủ yếu chỉ xuất hiện với các trung tâm bán dẫn hiện thời khi nguồn lực được tái phân bổ giữa các trung tâm theo cách mới. Cơ hội thực ra không có nhiều đối với vùng ngoại vi. Tuy nhiên, đây lại là cơ hội cho các quốc gia bên ngoài sáu trung tâm bán dẫn tìm cách xây dựng hoặc chuẩn bị cho sự tự chủ về chuỗi cung ứng của mình.

Cán cân công nghệ sẽ nghiêng về ai?

- Cuốn sách dành nhiều dung lượng để nói về Trung Quốc. Đâu là điều then chốt trong chiến lược của Trung Quốc trong cuộc chiến bán dẫn toàn cầu?

- TS Phạm Sỹ Thành: Theo tôi có 5 điều: một là chủ trương liên tục kéo dài từ năm 1957 và liên tục được khẳng định trong các quyết sách lớn kể từ năm 1991.

 

Cạnh tranh công nghệ đồng thời là cạnh tranh về đảm bảo an ninh và sự sinh tồn. Nó có dáng dấp của cạnh tranh thời Chiến tranh Lạnh hơn là một cạnh tranh của công nghệ dân dụng.

TS Phạm Sỹ Thành

Hai là lực lượng nhân tài người Hoa và người Trung Quốc ở hải ngoại sẵn sàng về nước. Thứ ba, lực lượng kỹ sư làm việc lâu năm trong các công ty công nghệ của nước ngoài tại Trung Quốc đóng vai trò quan trọng. Thêm nữa là khả năng đầu tư lớn cho các chương trình trọng điểm về bán dẫn từ sau năm 2014. Cuối cùng là các hành vi phi thị trường như cưỡng ép chuyển giao công nghệ.

 

- Điều khiến anh chị thấy đáng quan tâm nhất trong cuộc chiến này là gì?

- TS Phạm Sỹ Thành: Tôi rất quan tâm tới câu hỏi: Sự đối đầu giữa các chính sách ngành do nhà nước Trung Quốc hậu thuẫn bằng nguồn lực khổng lồ với sự đổi mới sáng tạo có bề dày cả trăm năm của phương Tây liệu có làm thay đổi cán cân công nghệ trong lĩnh vực này hay không? - TS Nguyễn Tuệ Anh: Cuộc chiến này bắt đầu với một cường quốc công nghệ đi đầu trong nhiều năm nhưng lại dần mất thế thượng phong. Cách các quốc gia khác tìm hướng tiệm cận và phát triển công nghệ, chính sách đổi mới sáng tạo, hỗ trợ thậm chí quyết liệt về mọi mặt để tự chủ công nghệ quan trọng này… Cuộc chiến này đa chiều về chính sách, kinh tế, vũ trang, đa quốc gia, cũng có nhiều bất ngờ và bước ngoặt… Bản thân nó đã rất hấp dẫn rồi.

 

- Hiện nay, Việt Nam có vị trí thế nào trong bản đồ bán dẫn thế giới?

- TS Nguyễn Tuệ Anh: Khi độc giả đọc cuốn sách này về bản đồ bán dẫn thế giới, chắc hẳn, các bạn sẽ nhận ra rằng bản đồ này đang thay đổi và chắc chắn có nhiều bước ngoặt trong thời gian tới. Việt Nam cũng bắt đầu định hình chính sách đổi mới sáng tạo nói chung và chính sách công nghiệp cho bán dẫn nói riêng. Tôi tin rằng các doanh nghiệp nước ngoài sẽ nhận thấy tiềm năng để đầu tư vào Việt Nam và chính phủ sẽ tìm thấy ngách đầu tư thích hợp để Việt Nam tận dụng được vị thế địa chính trị đặc biệt của mình.

- Nếu muốn phát triển hơn trong lĩnh vực này, Việt Nam có thể học hỏi hay có những bài học gì từ thành công và thất bại của các quốc gia khác?

- TS Nguyễn Tuệ Anh: Ngành công nghiệp bán dẫn trong 7 thập kỷ ở Mỹ không chỉ đơn thuần là sản phẩm của một chính sách cụ thể mà là tổng hợp của nhiều yếu tố chính trị, thời điểm, văn hóa, con người…

Một cuộc chiến đa chiều về chính sách, kinh tế, vũ trang, đa quốc gia, cũng có nhiều bất ngờ và bước ngoặt… Bản thân nó đã rất hấp dẫn.

TS Nguyễn Tuệ Anh

Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc hay châu Âu cũng chỉ có thể tìm và lựa chọn những yếu tố thích hợp với quốc gia của họ trong chính sách công nghiệp. Nhật Bản hay Vương Quốc Anh cũng đã xây dựng những cơ quan đổi mới sáng tạo giống mô hình của Mỹ nhưng đều chưa thành công. Và họ lại phải phân tích thật kỹ năng lực của quốc gia một cách chân thực, phê bình phân tích thật cụ thể tình hình trong nước trước khi tiếp thu mô hình nước ngoài.

 

"Cuộc chiến" của riêng tác giả

- Cuốn sách mới được trao Giải B Giải thưởng Sách Quốc gia lần VIII. Cảm xúc của các tác giả khi biết tin như thế nào?

- TS Phạm Sỹ Thành: Tôi thực sự muốn dành tặng giải thưởng này cho những nhà khoa học, các bạn bè làm trong ngành bán dẫn - những người đã dành thời gian cho chúng tôi. Họ đã chỉ dẫn rất nhiều và góp ý đầy chân thành cho nội dung cuốn sách. Từ số 0 về hiểu biết, chúng tôi đã có nhiều nhận thức hơn đối với lĩnh vực này. Giải thưởng này chúng tôi chưa từng nghĩ tới. Đến khi nghĩ tới thì chúng tôi cũng thấy rằng nỗ lực của bản thân đã được ghi nhận, điều đó là động lực không thể lớn lao hơn đối với các nhà nghiên cứu.

- Hai tác giả có “cuộc chiến” nào trong khi viết cuốn sách này không?

- TS Phạm Sỹ Thành: Cuộc chiến lớn nhất là cuộc chiến với bản thân mình, tôi nghĩ cả tôi và tiến sĩ Tuệ Anh đều phải chiến đấu với sự phức tạp của chủ đề để không nản lòng. Với tôi, có lẽ là cuộc chiến của sự tập trung và mục tiêu cụ thể - cuốn sách có mục tiêu, đối tượng đọc và đóng góp cụ thể và chúng tôi hy vọng đã đạt được. Có những điều chưa biết, chúng tôi cũng luôn lắng nghe nhưng phải chọn lọc để đưa vào sách.

- Xin cảm ơn hai anh chị!