Quan điểm của tôi cho đến nay vẫn vậy, Việt Nam thực chất vẫn chưa có một nền văn hoá đọc đúng nghĩa, mà chúng ta mới chỉ đang ở giai đoạn khởi đầu của việc đặt những viên gạch xây dựng nền móng đó.

Có ba lý do chính để tôi bảo lưu nhận định này. Thứ nhất, văn hoá không phải là thứ có thể hình thành trong một vài thập niên mà cần sự bồi đắp, tích luỹ bền bỉ qua nhiều thế hệ. Như tôi từng chia sẻ trong những bài phỏng vấn báo chí trước đây, việc đọc sách không phải là một nhu cầu bản năng phổ quát như ăn hay mặc, mà là nhu cầu tự thân dựa trên mức độ trưởng thành về nhận thức. Chúng ta có thể có các phong trào rầm rộ, có hội sách trực tuyến, nhưng để biến việc đọc từ một công cụ học tập bắt buộc trong nhà trường thành một thói quen tự thân, một chuẩn mực xã hội thì cần một lộ trình dài hơi.

Thứ hai, chúng ta phải nhìn nhận đọc sách như một thành tố của “văn hoá học tập” trong xã hội. Những gì ngành xuất bản, giáo dục và các tổ chức xã hội đang làm hiện nay nên được coi là quá trình chuẩn bị cho một chiến lược dài hạn. Một nền văn hoá đọc thực thụ đòi hỏi sự tích luỹ vốn tri thức và tinh thần mà Việt Nam, vì nhiều lý do lịch sử, vẫn còn khoảng cách khá xa so với những hình mẫu như Nhật Bản.

Anh Vũ Trọng Đại - Giám đốc Công ty Cổ phần Xuất bản Khoa học và Giáo dục Thời đại (TIMES).

Thứ ba, khái niệm về văn hoá đọc hiện nay cũng cần được mở rộng. Với sự tác động của cách mạng công nghiệp 4.0, đọc không còn chỉ là tiếp thu tri thức qua trang giấy mà đã chuyển dịch sang nghe và nhìn thông qua các nền tảng số. Tôi tin rằng tương lai của xuất bản chính là chuyển mình thành ngành công nghiệp nội dung, nơi ranh giới giữa báo chí và xuất bản dần bị xoá nhoà. Chúng ta chỉ có thể xây dựng được văn hoá đọc nếu “nghĩ đúng và làm đúng”, tức là phải thoát khỏi cái bóng của cuộc cách mạng in ấn truyền thống để thích nghi với các dạng thức nội dung mới như sách nói, sách phim ảnh hay các nền nền tảng tương tác số.

Có mấy nguyên nhân dẫn đến thực trạng này. Đầu tiên, vì văn hoá đọc và xuất bản mang tính truyền thống đậm nét, đòi hỏi sự tích luỹ vốn tri thức và tinh thần trong xã hội qua nhiều thế hệ nên không thể kêu gọi, hô hào mà có ngay được.

Ví như trường hợp Nhật Bản, sự trỗi dậy và tiến lên văn minh của họ vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 có sự góp phần đáng kể của tinh thần đọc sách và nền xuất bản nở rộ. Tình hình trên không tự nhiên mà có, mà dựa trên truyền thống trọng vọng kiến thức của người Nhật ít nhất là kế thừa từ thời Edo trước đó. Việt Nam vì một số lý do mà thiếu vắng truyền thống này cho đến tận thời hiện đại.

Sự lột xác chậm chạp còn do khuôn khổ giới hạn về chính sách. Tuy nhiên, kể từ tháng 11/2021, khi văn hoá chính thức trở thành trụ cột thứ ba bên cạnh chính trị và kinh tế, nhiều chính sách đã ra đời nhằm nâng cao vai trò của lĩnh vực này. Việc xác định công nghiệp văn hoá như một ngành kinh tế mũi nhọn là một bước tiến lớn, đặc biệt đối với xuất bản vốn trước đây thường được coi thiên về lĩnh vực chính trị, tư tưởng. Cách tiếp cận xuất bản là một ngành kinh tế lấy người đọc làm trung tâm hứa hẹn tạo ra động lực phát triển mạnh mẽ.

Tôi cho rằng nếu thực thi đầy đủ các biện pháp được nêu ra trong Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư thì sẽ tạo ra bước ngoặt to lớn cho ngành xuất bản. Đối với văn hoá, chúng ta không cần cuộc cách mạng nào cả mà cần những hành động thực chất, bền bỉ dựa trên phương hướng tạo dựng giá trị tích cực và lâu dài cho xã hội.

Tôi cho rằng nếu tạo lập được thói quen đọc trong xã hội thì sau một thế hệ, khoảng 20 năm, doanh thu ngành xuất bản Việt Nam có thể đạt 10 tỉ đô la. Con số này đến từ việc số bản sách trên đầu người tăng lên gấp bốn đến năm lần hiện nay, cộng với các hình thức phái sinh từ sách gắn với các lĩnh vực khác của công nghiệp văn hoá và doanh thu nhờ xuất khẩu IP (tài sản trí tuệ). Đây là con số lạc quan nhưng có cơ sở thực hiện khi xuất bản vận hành như một ngành kinh tế.

Khi đó, người làm xuất bản hoàn toàn có cơ hội trở nên giàu có so với mặt bằng chung của xã hội.

Để nắm lấy vận hội này, các đơn vị xuất bản cần chuẩn bị ba yếu tố cốt lõi. Một là, phải hiểu rõ văn hoá và vị thế của Việt Nam trong tương quan với thế giới. Hai là, xác định rõ và theo đuổi chiến lược sản phẩm, chiến lược kinh doanh riêng biệt của đơn vị mình. Ba là, phải tích hợp thành tựu công nghệ vào đội ngũ cũng như hoạt động vận hành. Nếu không có tư duy công nghệ và khả năng quản trị tài sản trí tuệ, chúng ta sẽ lỡ chuyến tàu của nền công nghiệp nội dung hiện đại.